شفقناقم- دکتر مهراب صادق نیا در یادداشتی به مناسبت چهلمین روز ارتحال حضرت آیت الله شبیری زنجانی اینگونه آورده است: «چهل روز است از رحلت حضرت آیتالله شبیری زنجانی میگذرد و به همین مناسبت، در تکریم، ترحیم، و بازشناسی ایشان جلسههای مختلفی برگزار شده است. در همین حال، گفتگوهای فراوانی در بارهی «مرجعیّت آینده» و «آیندهی مرجعیِت» در جریان است. در این میان، موضوع دوم تا اندازهای جدید است؛ زیرا معمولا با درگذشت هرکدام از مراجع تقلید، بحث بر سرِ اینکه مرجع تقلید آینده کیست و چه کسی جایگزین مرجع درگذشته خواهد شد در میگرفت؛ ولی اینبار، آیندهی این نهاد نیز موضوع گفت وگوست و در این زمینه پیشبینیهایی انجام میشود.
برخیها گمان میبرند که «نهاد مرجعیّت» کارکرد پیشین خود را از دست داده و برای نسل فعلی که خصلتی «مرجعیّتگریز» دارد، مسألهی شایستهی توجّهی نیست. برخی دیگر به زبانهای مختلفی، گاه سربسته و گاه آشکارا، میگویند با وجود «نهاد ولایت» این نهاد کارکرد تاریخی خود را از دست داده و تغییر ماهیّت داده است. برخی نیز معتقدند که «نهاد مرجعیّت» همچنان پرقدرت، بااهمیّت، دارای سرمایهی اجتماعی، و کارکرد دینی، فرهنگی، و اجتماعی کافیست.
با این همه، واقعیّت آن است که این نهاد ریشهدارتر از آن است که به آسانی بتوان از پایان کارکرد آن سخن گفت. «نهاد مرجعیّت» در طول تاریخ اجتماعی شیعیان همواره دارای این دو خصلتِ تداوم بخش و امتداد آفرین بوده است: «انعطاف» و «دموکراتیک». ماهیّت انعطافپذیری به این نهاد کمک کرده است که خود را با شرایط مختلف اجتماعی سازگار ساخته و کارکرد خود را حفظ کند. این ویژگی به تداوم تاریخی آن انجامیده و آن را همواره گرهگشا معرفی کرده است. خصلت دموکراتیک نهاد مرجعیِت به این معناست که این نهاد اگر چه بر پایهی «اعتبار الهی» یا «علم تخصصی» بنا شده است؛ امّا در نهایت، از پایین به بالا (از سوی مکلّفان) تأیید و پذیرفته میشود و در عین حال و لزوماً از پایین به بالا هدایت نمیشود. در این وضعیّت، مرجع تقلید با حلّ پارادکسِ «اقتدار و مشارکت»، مقلدانِ خود را «ذینفعان» فرآیند استنباط احکام شرعی میداند. در این حالت، مرجعیت نه یک امر تحمیلی و یا انتصابی، بلکه نتیجهی یک «توافق ضمنی» میان جامعه و نخبگان دینی است. این ویژگی به امتداد فرهنگی و اجتماعی نهاد مرجعیّت در میان گروههای مختلف کمک کرده و سبب شده است فتوای مراجع تقلید از چارچوب مدرسه، کلاس، و رسالههای عملی فراتر رفته و افزون بر جنبههای متعارف فقهی، سویههای فرهنگی، اجتماعی، و گاه سیاسی نیز به خود بگیرد.
امروز و در جهان جدید که اقتضائات و ویژگیهای خود را دارد، این نهاد میتواند همچنان با تکیه بر همین دو ویژگی، کارکرد و امتداد داشته باشد. با این همه، توجّه به این نکته لازم است که دستِکم برای این نسل، اعلم بودن به معنای «آگاهترین» عالِم دین بود نیست؛ زیرا برای مردمان روزگار ما، قاعدهی «درستترین فتوا» جای خود را به «سودمندترین فتوا» داده است.
برای مردم، مهم این است که «نهاد مرجعیّت» بتواند سودمندترین فتواها و موضعگیریها را داشته باشد. برای آنها گرهکشا بودن اصل اولیّه در بقا و دوام هر نهاد اجتماعیست. در این میان، هر کدام از عالمان دین که بتواند مطابق با تعالیم دینی، سودمندترین فتواها را داشته باشد و سنت فقهی خود را تا خانه، خیابان، و زندگی روزمرهی مردم امتداد دهد میتواند خود را به عنوانِ مرجع اعلم (نه در تعریف گذشتهی آن) معرفی کند.
مهراب صادقنیا
۱۴۰۵/۸/۸»