گزارش شفقنا از رونمایی پوستر همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران»؛ سبحانی در پاسخ به شفقنا: تجربه کارگزاران جمهوری اسلامی نقد و بررسی می شود/ همایش سال آینده برگزار می شود/ مهلت ارسال چکیده مقالات پایان سال ۱۴۰۵؛ مهلت ارسال مقالات پایان تیرماه ۱۴۰۶

شفقناقم- فراخوان همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران امروز با رونمایی از پوستر همایش کلید خورد و علاقمندان برای ارسال چکیده مقالات تا بیست و نهم اسفند ۱۴۰۵ و ارسال مقالات تا سی و یکم تیرماه ۱۴۰۶ مهلت دارند ضمن اینکه همایش نیز آبان‌ماه ۱۴۰۶ برگزار خواهد شد.

به گزارش خبرنگار شفقنا، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، در آیین رونمایی از پوستر اولین همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، این رویداد را آغازی بر حرکتی جدید توصیف و ابراز امیدواری کرد: این تلاش، نقطه عطفی در مجموعه فعالیت‌های حوزه حکمرانی در سال‌های گذشته در ایران باشد.

وی با اشاره به اینکه عنوان «الهیات حکمرانی» با قید ایران ممکن است برای بسیاری تازه و تا حدودی مبهم باشد، نکاتی را در چند محور ارائه کرد و گفت: واژه حکمرانی در زبان فارسی مدتی است رواج یافته و در مقابل واژه حکومت به کار می‌رود؛ این واژه ترجمه دو واژه انگلیسی «Government» و «Governance» است.

وی افزود: اساساً چرا واژه حکمرانی امروز در ادبیات سیاسی و مدیریت در دنیا این‌قدر گسترش پیدا کرده، اولین نکته‌ای است که باید به آن توجه کرد. بسیاری تصورشان از حکمرانی گونه‌ای از حکومت‌داری است، در حالی که می‌دانیم این واژه از حدود دهه شصت در قرن گذشته متداول شد و از دهه هشتاد به صورت یک اصطلاح علمی وارد دانش‌های مختلف شد و ادبیات گسترده‌ای تولید کرد. البته این ادبیات هنوز به بلوغ کامل نرسیده، اما در جنبه کاربردی آن بسیار گسترده در دانشگاه‌های مختلف در حال به کارگیری است.

رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم تصریح کرد: تصور اینکه حکمرانی بخشی از حکومت‌داری است و نوعی از همان اداره جامعه بر اساس الگوهای سنتی است، خطایی است که ممکن است بسیاری از کاربران فارسی‌زبان و حتی غربیان را درگیر خود کرده باشد. واقعیت این است که حکمرانی در غرب از زمانی مطرح شد که بن‌بست‌های حکومت‌داری به معنایی که در دوران مدرن مطرح بود، کم‌کم خودش را آشکار کرد. نظام مدیریت، چه مدیریت خرد و چه مدیریت کلان اجتماعی، بر اساس الگویی که در دوران مدرن بر محور دولت یا «state» تعریف می‌شد، از قرن بیستم ناکارآمدی و دشواری‌های خود را یکی‌یکی آشکار کرد. دولت در تصور مدرن نهادی بود که می‌توانست انسان را به معنای کامل زیر چتر مدیریت بگیرد و در مسیری که دولت‌ها صلاح و مصلحت جامعه می‌پنداشتند هدایت کند، اما به تدریج آشکار شد که نه تنها در سطح کلان نمی‌توان انسان را در قالب‌های محدود دولت مدرن اداره کرد، بلکه اساساً حکومت‌داری چنان‌که می‌پنداشتند بسیط و ساده نیست. این دشواری‌ها و چالش‌های مدیریت کلان و همین‌طور مدیریت خرد در بخش بنگاه‌ها و نهادهای کوچک‌تر، جامعه غربی را به این فکر انداخت که باید از مفهوم محدود حکومت و حکومت‌داری گذر کنیم و انسان و جامعه انسانی را در سطحی وسیع‌تر و در قالب‌های پیچیده‌تری مورد توجه قرار دهیم و برای اداره آن اندیشه کنیم.

وی ادامه داد: واژه حکمرانی در طول چند دهه گذشته تنوع بسیار گسترده‌ای داشته، اما نکته مهم مرتبط با بحث ما این است که متخصصان در ادبیات حکمرانی نشان دادند هرچه زمان گذشته، این مفهوم عمیق‌تر، دقیق‌تر و پیچیده‌تر شده و به تدریج از بحث‌های ساده و تلقی تکنیکال نسبت به حکمرانی به عنوان یک روش و فرایند، فاصله گرفته است. امروز گفته می‌شود حکمرانی یک بنیاد فلسفی و الهیاتی دارد که رویکرد انسان و جامعه انسانی را تنظیم می‌کند. از این رو امروز بسیاری از نظریه‌پردازان در حوزه‌های اجتماعی و فلسفی برای حکمرانی چارچوب‌های نظری متفاوتی ارائه داده‌اند و تقریباً هر مکتبی بر اساس دیدگاه خود نسبت به انسان‌شناسی و هستی‌شناسی، یک الگو و طرح کلان حکمرانی ارائه می‌کند. در جامعه ایران نیز طبیعتاً این پرسش فلسفی و الهیاتی باید عمیق‌تر و دقیق‌تر مطرح شود. اگر غرب صرفاً با تغییری از دوران مدرن به پسامدرن به تدریج به عنصری به نام حکمرانی می‌رسد، جامعه اسلامی ما از اساس بر بنیاد جدیدی در تصویر انسان و اداره انسان شروع کرده و مدعی اصلی این تحول در نگاه به انسان، انقلاب اسلامی ایران و جمهوری اسلامی بوده است و ما این ادعا را داریم که در دنیای امروز منادی نگاهی نو و عمیق به انسان، سعادت انسان و حیات انسانی هستیم.

وی با اشاره به چالش و نقص بزرگ در بررسی مطالعات مربوط به حکمرانی و مواجهه سیاستمداران با آن گفت: ما در این بررسی‌ها به کاستی‌هایی رسیدیم و همین کاستی، انگیزه اصلی برگزاری همایش الهیات و حکمرانی شد. آن نقص، تصویر ساده از مقوله حکمرانی، تعامل با این مفهوم در سطوح نازل و نگاه تک‌بعدی به مسئله حکمرانی بود. تصور من این است که امروز حکمرانی در ایران از سوی دو گروه پیگیری می‌شود که هر دو علی‌رغم تلاش مناسب و درست، ضعف‌هایی دارند.

سبحانی ادامه داد: گروهی که عمدتاً کارگزاران و سیاستمداران ما هستند، تصورشان از حکمرانی یک تکنیک، فرایند و الگو برای اداره جامعه است و حکمرانی را صرفاً در بستر مناسبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تعریف می‌کنند. گروه دوم که تلاش می‌کنند عمیق‌تر، ارزشی‌تر و مکتبی‌تر به حکمرانی نگاه کنند، غالباً نگاهشان نسبت به حکمرانی فقهی است و تصورشان این است که مثلاً اگر مسئله فقه حکومتی یا نظام‌های فقهی را داخل در حکومت کنیم، مقوله حکمرانی شکل می‌گیرد. در حالی که حکمرانی مقوله‌ای متفاوت و عمیق است و چالشی که ما را به دنیای جدید و به حکمرانی رسانده، چالشی از جنس مقولات الهیاتی و فلسفی است. حل مسئله حکومت و اداره دولت و حل الگوهای جدید در مدیریت مؤسسات و بنگاه‌ها که امروز از آن با حکمرانی تعبیر می‌کنیم، در نظام ارزشی اسلامی ما حتماً نیازمند چارچوب‌سازی و بنیادسازی دقیق است.

وی گفت: امروز بارها از نظام بروکراسی و دیوان‌سالاری غرب و نوع نگاه سکولار غرب به انسان در نظام حکومت و اداره گلایه، شکایت و نقد می‌کنیم، اما توجه نمی‌کنیم که این نگاه سکولار و مادی در ساحت‌های انسانی، ریشه در بنیادی دارد که جنس دولت مدرن را سامان داد. از این رو اگر ما نتوانیم این ضلع مهم حکمرانی را که به تعبیر «ضلع سوم» از آن یاد می‌کنیم و در درون خود فلسفه حکمرانی و الهیات حکمرانی را دارد، به سرانجام مناسبی برسانیم، پروژه حکمرانی نمی‌تواند به سرانجام مناسبی برسد.

رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم تصریح کرد: ما در همایش الهیات حکمرانی، موضوع و تجربه جمهوری اسلامی در چهاردهه و پنج‌دهه گذشته را مورد توجه قرار دادیم و اعتقادمان این است که تجربه کارگزاری در جمهوری اسلامی در پنج دهه گذشته آکنده از تجربیات غنی و قابل استفاده و بازخوانی و در عین حال حاوی چالش‌های عمیق و دشواری‌های جدی است. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی تجربه‌های میدانی در حکومت‌داری در جمهوری اسلامی هستیم؛ چرا که به بلوغی در جامعه اسلامی رسیده‌ایم و جهان پیرامونی ما نقطه تمایزهایی با ما پیدا کرده که می‌تواند موضوع تجربه‌خوانی‌های جدی باشد. بارها عرض کرده‌ایم که اساساً علوم از دل بازخوانی تجربه‌ها بیرون آمده‌اند، نه از کتابخانه‌ها و محیط‌های آکادمیک. الگوهایی که امروز در دنیا تحت عنوان الگوهای حکمرانی مطرح می‌شود، همه پشتشان یک واقعیت عینی است و ما در چهار دهه گذشته یک واقعیت بسیار پرتنش با افت و خیز و درگیرانه داشته‌ایم که می‌تواند ماده خام مناسبی برای مطالعات در حوزه بحران‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی باشد.

وی با اشاره به گذرهای تاریخی جهان امروز و عبور از یک پیچ مهم تاریخی گفت: جهان امروز در حالی این گذرهای تاریخی را تجربه می‌کند که ضرورت حضور اندیشه اسلامی را دوچندان می‌کند. شاید هیچ‌گاه در تاریخ معاصر ما حاکمان غربی استکبارصفت این‌گونه چهره وحشتناک غرب را از خود به تصویر نکشیده بودند و هیچ‌گاه نمی‌توانستیم حتی در دهه گذشته این‌چنین از غرب و تجربه غرب انتقاد کنیم. امروز حتی روشنفکران غربی واقف بر این نکته شده‌اند که امتداد و استمرار حاکمیت جهانی در الگوی گذشته امکان‌پذیر نیست و کسانی که این دنیای مدرن را ساخته و پرداخته‌اند، خودشان در حال گذر از این شرایط جدید هستند. این زمان به ما فرصت می‌دهد و زمینه‌ای فراهم می‌کند تا بتوانیم در همین بستر موجود جهانی، ایده، طرح و الگوی خود و اندیشه نوین اسلامی را در مدیریت انسان به جهان عرضه کنیم. امروز بازار بزرگی از مخاطبان شنوا برای سخنان جدید الهی و مبتنی بر انسان و دین وجود دارد و نباید این فرصت را فراموش کنیم و حتماً باید از آن استفاده کنیم. تحلیل دنیای امروز این است که اگر ما نتوانیم در حاکمیت نظام اسلامی خود الگوی درستی مبتنی بر ارزش‌ها و اصول اسلامی و انسانی بنا کنیم، احتمالاً ما هم در این موج و سیل بنیان‌برافکن تحولات مدرن دچار استحاله و تغییر می‌شویم.

سبحانی در ادامه گفت: همایش الهیات و حکمرانی یک سرآغاز است و به گمان من هم یک نقطه تأمل و بازخوانی جدی بر گذشته است و هم می‌تواند ساحتی برای آسیب‌شناسی مدیریت در جمهوری اسلامی باشد. عناوین همایش، محصول اندیشه‌ورزی بسیاری از اساتید و فضلا در طول یک سال گذشته بوده و تلاش کردیم به عناوینی دست پیدا کنیم که کاملاً واقعی باشند و هیچ‌کدام انتزاعی نیستند. عناوینی که در ذیل محورهای همایش انتخاب شده، دقیقاً مشکلاتی است که هم مدیران ما، هم مردم ما و هم مواجهه‌های داخلی و خارجی ما در طول چند دهه گذشته با آن درگیر بوده‌اند؛ از حوزه اقتصاد گرفته تا حوزه مدیریت سیاسی و چالش‌های فرهنگی.

وی در پایان تأکید کرد: بر این باوریم که اگر این تجربه‌اندوزی قرار باشد درست اتفاق بیفتد و اگر این بازخوانی و بازسازی حکمرانی در ایران بخواهد مسیر درستی پیدا کند، باید این عملیات که از یک سو نگاه الهیات‌محور کلان‌نگر و از سوی دیگر توجه به خرده‌مسئله‌های عینی جامعه ماست، تلفیق شود. این نگاه عمیق کلان‌نگر الهیاتی بر روی مسئله‌های عینی روزمره و میدانی ماست که می‌تواند افق جدیدی در الگوهای حکمرانی برای ما ایجاد کند.

 

تأکید رئیس مرکز تولید محتوای مدرسه عالی حکمرانی دانشگاه دفاع ملی بر ضرورت ساخت نظام معنایی حکمرانی اسلامی

دکتر فرامرز عابدینی، رئیس مرکز تولید محتوای مدرسه عالی حکمرانی دانشگاه دفاع ملی، در جلسه رونمایی از پوستر اولین همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، گفت: در مدرسه عالی حکمرانی هفت مسیر پیش‌بینی شده که یکی از این مسیرهای هفت‌گانه، نسبت حکمرانی با علوم اسلامی است و بحمدالله فضلای فراوانی در قالب کارگروه‌ها و کمیته‌های تخصصی از جمله فقه حکمرانی، الهیات حکمرانی، اخلاق حکمرانی و فلسفه حکمرانی شکل گرفته و امیدواریم این مجاهدت علمی به زودی به نتایج و فرآورده‌های ارزشمندی منتهی شود.

عابدینی با بیان اینکه تلاش‌ها در جریان‌ها و طیف‌های مختلف برای ایضاح مفهومی حکمرانی و ساخت نظام معنایی حکمرانی اسلامی قابل ستودنی است، تصریح کرد: اگر بخواهم صورت‌بندی‌ داشته باشم، به نظرم ما شاهد شکل‌گیری چهار جریان یا چهار نوع مواجهه در این عرصه هستیم. یک نوع مواجهه، مواجهه سلبی و پرهیزی است؛ برخی از باب اینکه دانش و ادبیات حکمرانی تولید ما نیست و از جای دیگری آمده، آن را دامگهی می‌دانند که فرو رفتن و غوطه‌ور شدن در آن ما را به بیراهه می‌برد و به اعوجاج می‌کشاند و حتی با نگاه خیرخواهانه دنبال این هستند که بگویند رهبری شهید هم اصراری بر طرح حکمرانی اسلامی با آن ادبیات نداشتند و اگر ما وارد آن حوزه شویم، مانند کبک سر در برف گذاشته‌ایم و راه رفتن را فراموش می‌کنیم و مدت‌ها سرگرم این بازی خواهیم شد.

وی ادامه داد: مواجهه دیگری که برخی دارند، نوعی مواجهه تقلیل‌گرایانه و تحویل‌گرایانه است؛ از باب اینکه ادبیات حکمرانی ادبیاتی رایج شده، دریغشان می‌آید که ما هم از این واژه استفاده نکنیم، اما بدون اینکه فهمی از حکمرانی و بروز و ظهور معنای آن پیدا کنند، بر مسند حکومت اسلامی می‌نشینند و از حکمرانی اسلامی با همان ادبیات و همان جلد و جَهدی که در حوزه حکومت اسلامی داشتند حرف می‌زنند. مواجهه سوم، مواجهه تهذیبی است که برخی تلاش می‌کنند برخی ناخالصی‌ها و کاستی‌های ادبیات موجود را برطرف کنند؛ به این صورت که اگر متمم، قید یا وصفی به ادبیات رایج حکمرانی بزنیم، گویا تطهیر می‌شود و به حکمرانی اسلامی تبدیل می‌شود. اگر در ادبیات غرب حکمرانی شبکه‌ای داریم، با گفتن «حکمرانی شبکه‌ای اسلامی» همه چیز درست می‌شود و متأسفانه بسیاری از اهل قلم و فکر و جریان‌های فکری با همین نگاه قلم زده و کتاب نوشته‌اند. مواجهه چهارم نیز نوعی استحاله معرفتی و فکری در ادبیات غرب است؛ به این معنا که در داربست نظام معرفتی غرب بنشینیم و مقدمات و عناصری از آنجا پیدا کنیم و با آن، پل ارتباطی بسازیم تا گزاره‌های معرفتی خودمان را در آن دستگاه تحلیلی سوار کنیم.

رئیس مرکز تولید محتوای مدرسه عالی حکمرانی دانشگاه دفاع ملی تأکید کرد: موضع مدرسه عالی حکمرانی در این مواجهه‌ها برای ما حائز اهمیت است. ما اولاً در مدرسه تلاش کردیم یک مرز معنایی با ادبیات رایج حکمرانی برقرار کنیم و معتقدیم آنچه از ادبیات رایج حکمرانی مطرح می‌شود، از بن‌بنیاد با حکمرانی اسلامی در تعارض و تضاد است و تفاوت جوهری و ماهوی با ادبیات حکمرانی اسلامی دارد. از سوی دیگر، در خصوص نسبت دور و نزدیکی ما با ادبیات حکمرانی، معتقدیم باید معبر و مجرای ما فهم ادبیات حکمرانی و عوامل زمینه‌ای شکل‌گیری دین باشد، اما در دستگاه تحلیلی حکمرانی غرب توقف نمی‌کنیم، بلکه در مقام ساخت معنایی خود باید پیکره جدیدی از نظام معرفتی در حوزه حکمرانی اسلامی تأسیس کنیم.

وی با اشاره به ملاک و معیار این مسیر گفت: ملاک و معیار ما را از امامین انقلاب گرفته‌ایم؛ همواره در مدرسه شاقول و ترازوی ما این است که ببینیم در نظام معرفتی و منظومه فکری امامین انقلاب و در سیره عملی آنان چه خط و مشی، چارچوب و اصولی برای حکمرانی اسلامی طراحی و تنظیم شده است و بر اساس آن تنظیم کنیم. رهبر شهید نیز در نقشه راه خود می‌فرمایند باید نقشه معمار انقلاب را که اشاره به امام راحل دارد، معیار و ترازوی اصلی خودمان قرار دهیم. در مسیر پژوهش‌های علمی باید به اینجا برسیم که هر کجا فاصله می‌گیریم، قرب خود را با ادبیات حکمرانی مصطلح و رایج تنظیم کنیم.

وی افزود: این تلاش‌ها و مجاهدت‌های علمی که در حوزه ایضاح مفهومی و ساخت معنای حکمرانی اسلامی شکل می‌گیرد، بر مبتنی بر همان منطق و معیار امامین انقلاب، یک چارچوب نظری قابل استنباط و استخراج از منظومه فکری امامین انقلاب است که نشأت گرفته از صورت‌بندی امامین انقلاب و به‌خصوص رهبر شهید از نظام معارف دینی است. بزرگان ما در گذشته تقسیم‌بندی‌ در حوزه معارف دینی ارائه می‌دادند و ما از آن بهره‌مند می‌شدیم، اما نوآوری و ابداعی که رهبر شهید در تقسیم‌بندی و صورت‌بندی معارف دینی دارند این است که معارف را به دو دسته «تبیینی» و «اقامه‌ای» تقسیم می‌کنند. این نکته بسیار مهمی است؛ ایشان می‌فرمایند تمام تلاش‌ها و مجاهدت‌های علمی که در محافل علمی و پژوهشی تاکنون صورت گرفته بیشتر ناظر به حوزه معارف تبیینی بوده و یک غفلت در جوامع علمی حوزه و دانشگاه نسبت به معارف اقامه‌ای صورت گرفته است. معارف اقامه‌ای را نیز باید از حوزه‌های علمیه و از معارف دین و با توجه به قرآن و سنت گرفت. در حوزه تبیین توحید، توحید ذاتی، صفاتی و افعالی با همه ملزومات و ملحقات و تفصیل‌هایش بحث‌های مفصلی کرده‌ایم و کتاب‌های فراوانی نوشته‌ایم، اما اینکه چگونه می‌شود یک مدرسه توحیدی و یک سازمان توحیدی ساخت، این نیز از معارف ماست و ما نیاز داریم این تیپ معارف را نظام معرفتی و نظام روش‌شناختی‌اش را طراحی و تأسیس کنیم که غفلت جدی صورت گرفته است.

وی تصریح کرد: در مجموعه منظومه فکری امامین انقلاب، اگر بخواهیم وارد حوزه حکمرانی اسلامی و الهیات حکمرانی اسلامی شویم، بر حسب مجموعه معارف ما دو امر مسلم در حوزه حکمرانی وجود دارد که می‌تواند نقطه اتکای اصلی ما برای ادامه راه باشد. نکته اول این است که مبتنی بر معارف اسلامی، امر حکمرانی یک امر تفویضی واسپاری‌شده و واگذارشده به بشر است؛ خداوند حکمرانی را در نظام اجتماعی با ترتیبات و چارچوبی به خود بشر سپرده است. از همین جهت است که در آخرین پیام رهبر شهید به مجلس خبرگان ششم، آن جمله کلیدی را داشتند که «حکمرانی امری بشری است» که البته برخی برنتافتند و گفتند گویا متن را دیگران تنظیم کرده‌اند. ما مؤیدات فراوانی از این جهت داریم؛ همان حرکتی که در حرکت آغازین امام راحل در آن دفترچه وزیری ثبت و ضبط شد: «قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا مثنی و فرادی» و اقامه امر حکمرانی که به مردم واگذار شده است. ایشان از همین مجرا شروع کرده برای نهضت، یا تعبیر که امیرالمومنین علیه‌التحیه والسلام در خطبه دارند، مبنی بر اینکه «من واجبا حقوق الله سبحانه علی عباد» و از جمله حقوقی که بر بندگان خود واجب کرده، « معاونت و معاضدت مردم در امر حکمرانی» است. پس این یکی از مسلمات است که حکمرانی امری بشری است.

عابدینی ادامه داد: یکی از مسلمات دیگری که از مجموعه معارف ما حاصل می‌شود این است که این حکمرانی بشری، بریده و منعزل و گسسته و منفک از نظام امر الهی نیست. قوم موسی و قوم یعقوب و همه اقوام تاریخ در همه اعصار اگر خواستند حکمرانی کنند باید در امتداد حکمرانی خدا این امتداد را پیش ببرند. از همین جهت آن قید تعبیر رهبر شهید که «حکمرانی امری بشری است» اهداف الهی است، این‌ها جزو مسلمات است، اما بعد هم تصریح شده اگر حکمرانی بشری شما در چارچوب و در امتداد حکمرانی الهی نباشد، هم پاسخگو هستید و هم اساس کار این است. هنر عالمان دینی، فرهیختگان و جوامع علمی و نتایج و فرآورده‌های حاصل از همایش‌ها و پروژه‌ها باید به این سمت برود که این نظام همسوسازی و هم‌افق‌سازی و هم‌بردار کردن حکمرانی بشری با حکمرانی الهی و نظام امر الهی را محقق کند؛ هنر باید اینجا باشد که بتوانیم این تطبیق را انجام دهیم. همه مشکل ما در این بخش است.

وی با اشاره به روایت قرآن از حکمرانی گذشتگان گفت: بر حسب روایتی که خود قرآن از حکمرانی گذشتگان دارد، به نظر می‌رسد بزرگان نیز تلاش کردند این انطباق و هم‌برداری و هم‌جهت‌سازی و هم‌راستاسازی را شکل دهند، آن‌چنان که در سوره فاطر دارد: «ثم اورثنا الکتاب الذین اصطفینا من عبادنا» که برگزیدگانی از بندگان ما مأمور شدند این تطبیق را شکل دهند، اما آن‌ها هم ناکام ماندند: «و منهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخیرات». مشکل کجاست که نتوانستیم حتی انبیای الهی، اولیای الهی، عالمان دین و عالمان ربانی با تلاش‌هایی که کردند، بین شریعت با عقلانیت اجتماعی پیوند بزنیم و بین عالم غیب با عالم شهود پیوند برقرار کنیم؟ آیا مشکل به خود کارگزاران برمی‌گردد یا حکمرانی سازوکاری می‌خواهد و زیرساخت‌ها و لوازمی لازم دارد؟ به تعبیر خود رهبر شهید، یک نرم‌افزار جامع نیاز دارد که اگر آن نرم‌افزار جامع نباشد، ولیّ خدا هم که در مسند اداره قرار بگیرد، باز امکان تحقق حکمرانی اسلامی کما هو حقه ممکن نیست و نمی‌توانیم اقتصاد اسلامی، سیاست اسلامی و اجتماع اسلامی را کما هو حقه به جا بیاوریم. این لوازم چیست که هنر و پژوهشگران ما باید در این راستا هزینه شود؟

عابدینی در پایان گفت: آخرین نکته این است که خود رهبر شهید تلاش وافر کردند یک آسیب‌شناسی دینی از مجموعه حاکمیت‌ها و حکومت‌ها و حکمرانی‌ها، چه در جوامع دینی و چه غیردینی انجام دهند و این نکته بسیار حائز اهمیت است که به آن توجه نشده و اگر توجه نکنیم تلاش ما به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. این آسیب‌شناسی دینی منجر به خلق ادبیاتی تحت عنوان «منطق فهم دین» و «منطق فهم عمل به دین» شد و ایشان تلاش کردند چالش‌های مربوط به منطق فهم دین را ارائه دهند و در حوزه منطق عمل نیز با توجه به تجربه موجود در متن حوادث و رخدادها تلاش کردند. ما یک گفتگوی جدی در نظام پژوهشی و مطالعاتی و به‌خصوص با محوریت دینی داریم و آن این است که چهار ضلع باید به صورت متوازن پیش برود تا بتوانیم از این تلاش‌ها نتیجه بگیریم: ضلع اول اینکه کسانی که تحقیق می‌کنند باید به قواعد و چارچوب‌ها و معارف دین فهم عمیق داشته باشند و فهمشان فهم ساحتی و تک‌ساحتی و روزنه‌ای نباشد، بلکه فهم منظومه‌ای باشد که متأسفانه دچار مشکل هستیم و رهبر شهید در منطق فهم به تفصیل بحث می‌کنند که چون فهم منظومه‌ای به دین نداریم و فهم روزنه‌ای و تک‌ساحتی داریم، مشکلات را به کار می‌بریم. ضلع دوم تتبع در حوزه معارف دینی با نگاه منظومه‌ای، کلان‌نگر و سیستمی است، چون خود حکمرانی به مثابه یک سیستم است و باید نگرش سیستمی در آن باشد اینکه باید تجربه عینی و عملی از فراز و فرود نظام اجرایی داشته باشیم؛ نمی‌شود در اتاق‌های دربسته و شیشه‌ای نشست و راجع به مسائل عینی و اجرایی حرف زد، مگر اینکه آن‌ها را لمس کنیم و بدانیم محذورات و مقدورات نظام اجرایی کجاست. اگر فهم عمیقی به نظام اجرا و فراز و فرود آن و مقدورات، محذورات، موجبات، زمینه‌ها و عوامل مختلفش پیدا نکنیم، مانند تماشاگری می‌مانیم که فوتبال نگاه می‌کند و می‌گوید شوتش کن. ضلع سوم، در عین حالی که هر دو وجهه است باید با ادبیات رایج این حوزه که دانش روز است فهم کرده باشیم. ضلع چهارم، شناخت تحولات محیط عصر و زمانه است که ما در چه دوره‌ای هستیم و چه تحولاتی شکل می‌گیرد و نظام این تحولات و پیچیدگی آن‌ها در چه ساحتی انجام می‌شود. همه این‌ها باید به صورت تیمی و مجموعه‌ای پیش برود و نمی‌شود به صورت تک‌نفره یا فردی یا اجتماع خاص این کارها را پیش برد؛ این‌ها از لوازم و اقتضائات پیشبرد این حوزه است.

 

تشریح روند شکل‌گیری همایش مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران؛ از ادبیات غربی تا صورت‌بندی بومی

حجت‌الاسلام حمید ساجدیان، عضو دبیرخانه و کمیته علمی اولین همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، در این جلسه با اشاره به روند شکل‌گیری و صورت‌بندی علمی این همایش گفت: اصل همایش مسائل حکمرانی ایران یک سالی است که روی میز پژوهشکده علوم سیاسی و همچنین قطب تعمیق باورهای دینی قرار دارد و پیرامون آن مباحثه‌های مفصلی صورت گرفته است. واقعیت این است که این نوع مباحثه‌ها تا حدی ناظر به فروکاستها و آسیب‌هایی بوده که در حوزه مواجهه با مسئله بغرنج حکمرانی وجود داشته است. ما همان‌گونه که استاد سبحانی اشاره کرد با آسیب‌هایی مواجه هستیم؛ از جمله اینکه اساساً هنوز شکست نظم دولتی را متوجه نشده‌ایم، شکست نظم بازاری در توسعه نظم بازاری را در عرصه اجتماعی درک نکرده‌ایم و هنوز می‌خواهیم با فروکاست‌هایی از ایده‌های حکمرانی اسلامی یا حوزه الهیات حکمرانی، مسئله‌های فقهی را از آن زاویه خوانش کنیم یا مسئله را در وجوه تکنیکال تحلیل کنیم.

وی با اشاره به سابقه ادبیات حکمرانی در غرب گفت: ادبیات حکمرانی از دهه شصت و حتی قبل‌تر از آن در قرن گذشته در غرب کم‌کم شروع به شکل‌گیری کرد و در دهه نود وارد فرایند و موج جدیدی از این ادبیات شد. در سال‌های اول، عمده مباحث حکمرانی حول سازمان‌ها و شرکت‌ها و در مقیاس کوچک‌تر از مقیاس کل جامعه دنبال می‌شد، اما از دهه نود این ادبیات مورد استقبال کسانی قرار گرفت که به کل سرپرستی و هدایت جامعه می‌اندیشیدند و موج جدیدی از ادبیات حکمرانی را در غرب با خود همراه کرد. پس از آن و از شروع قرن جدید، غرب به بازنگری در آن صورت‌بندی و عمق دادن به آن پرداخت و در قالب نگارش آثار مرجعی که بتواند این ادبیات را درست صورت‌بندی کند و نفوذش را به حوزه نهاد آموزش و ورود این ادبیات به عرصه حل مسئله فراهم کند، تلاش کرد. در دهه اخیر نیز مواجه می‌شویم با اینکه این ادبیات در غرب عمدتاً با تحولات تکنولوژیکی جدید ضرب شده و در بستر حل مسئله‌ها به کار گرفته شده و کم‌کم وارد عمق بیشتری از مسئله‌ای شده که در روز اول با ادبیات حکمرانی صورت‌بندی شده بود.

وی ادامه داد: اما در ایران، ردپای این ادبیات غربی را از دهه هشتاد شمسی می‌توان دنبال کرد. موج اول ادبیات حکمرانی که در ایران در نسبت با ادبیات غربی متولد شد، مربوط به ترجمه‌هایی است که از ادبیات «حکمرانی خوب» در ایران رواج پیدا کرد و بعد هنجاری و تجویزی نهادهایی که به عنوان دستور کاری برای حکمرانی خوب در نظر گرفته بودند، از طریق ترجمه وارد ادبیات علمی ما شد. اما با سرعت زیادی بعد از کمی اطلاعات گرفتن در مورد آن ادبیات، از انتهای دهه نود شاهد مواجهه جامعه علمی کشور با لایه عمیق‌تر این ادبیات بودیم و کم‌کم این ادبیات وارد نهاد علم کشور شد و تدریس رشته‌های دکتری در دستور کار پژوهشگاه‌ها، پژوهشکده‌ها و نهادهای پژوهشی کشور قرار گرفت و با عمق بیشتری به مسئله حکمرانی در ایران پرداخته شد. شاید در پنج سال اخیر تمرکز جدی در ایران روی این ادبیات شکل گرفته و کم‌کم دارد به سمتی می‌رود که بتواند با ادبیات جهانی وارد گفتگو شود و این ارزش ویژه‌ای است که در کمتر موضوعی از موضوعات علوم انسانی ما سراغ داریم که نویسندگان اصلی و کسانی که طرح بحث کرده‌اند در غرب، همزمان با آن‌ها ما هم در جامعه اسلامی و به‌خصوص در ایران به آن موضوع بپردازیم و در نسبت با آن ادبیات گفتگو کنیم.

عضو دبیرخانه و کمیته علمی همایش تصریح کرد: یکی از عمیق‌ترین زمینه‌هایی که علی‌القاعده باید وقتی با ادبیات غربی مواجه می‌شویم به آن می‌پرداختیم، لایه فلسفه و الهیات حکمرانی بود که احتمالاً کم‌دقتی در این موضوع باعث می‌شد با یک فروکاهش جدی و مصرف ادبیات اسلامی به نفع نظریات غربی روبه‌رو شویم و اگر باز تأمل و دقت کافی نمی‌شد، فرصت گفتگو با آن ادبیات و فرصتی که آن ادبیات برای اداره جوامع ایجاد می‌کند نیز نادیده گرفته می‌شد. این دو سویه، خطری بود که معمولاً نفوذ ادبیات جدید در ایران همواره با آن روبه‌رو بوده است. اما خوشبختیم که این همایش و ورود استاد سبحانی با مقدماتی که در سال‌های قبل و با تأملاتی که در سال‌های عمر علمی خودشان در این موضوع داشتند، بیش از یک سال است که در کمیته علمی همایش جلسات منظمی داشته و نقطه اول کار همین بود که ادبیات غربی با این دقت مبنایی بتواند از روحیه و از لایه ادبیات اولیه و آن ادبیات تجویزی و از سطح تکنیکال بحث به عمق بحث برود و ما بتوانیم تمایز خودمان را با ادبیات غربی از عمیق‌ترین لایه‌ها، از فهم خود مسئله و لایه‌های فلسفی‌اش تا ضرب ظرفیت و ارزش‌های اسلامی خودمان در آن نقطه، به آن لایه‌ها برسانیم.طبیعتاً این امر فرصت مباحثاتی مفصلی می‌خواست که کمتر در جوامع علمی ما دیده می‌شود که مجموعه‌های پژوهشی چنین حوصله‌ای به خرج دهند، منظم بنشینند، ادبیاتی را دنبال و مرور کنند و بعد خودشان را به لایه‌های عمیقش نزدیک کنند و به این صورت‌بندی برسند که ظرفیت دیالوگ با ادبیات غربی را داشته باشد.

 

دبیر علمی همایش: حکمرانی بدون بنیان‌های الهیاتی امکان پاسخ‌گویی به مسائل جامعه را ندارد

حجت‌الاسلام دکتر مهدی امامی، دبیر علمی اولین همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، در آیین رونمایی از پوستر این همایش با اشاره به ضرورت پرداختن به لایه‌های عمیق‌تر حکمرانی گفت: بگذارید مقدمه را با یک پرسش جدی آغاز کنم که اساساً حکمرانی چیست؟ آیا حکمرانی صرفاً شیوه حکومت کردن، شیوه فهم مسائل اجتماعی یا طرح پاسخ‌هایی برای کارآمدتر کردن اداره جامعه است، یا ما با مسئله‌های بس عمیق‌تری مواجهیم؟ هنگامی این پرسش جدی‌تر می‌شود که بخواهیم یک لایه عمیق‌تر نسبت به عرصه حکمرانی ورود کنیم و از لایه‌های الهیاتی و مبانی مکتبی حکمرانی سخن بگوییم.

وی تصریح کرد: بدون شک هر نظریه یا ایده حکمرانی مبتنی بر مبانی، ارزش‌ها و نگاه‌هایی که الهیاتی و مکتبی است و بدون این بنیان‌های الهیاتی، در نوع نگاه به انسان، نوع نگاه به خیر جمعی و نوع نگاه به غایت و سعادت جامعه و انسان، اساساً امکان طرح و پاسخ به مسئله‌های خود را ندارد. این مسئله‌ها هم در فهم حکمرانی و هم در فهم مسئله‌های الهیاتی حکمرانی هنگامی برای ما اهمیتی دوچندان پیدا می‌کنند که در جامعه‌ای به نام ایران عزیز زیست می‌کنیم که اساساً ادعایش این است که بر حسب اندیشه‌های الهیاتی مکتب اهل بیت علیهم‌السلام داعیه‌دار حکمرانی است. ما در جامعه‌ای زیست می‌کنیم که سرشار از ارزش‌های الهیاتی و مکتبی است؛ چه در دوران پیش از اسلام و چه در دوران پس از ورود اسلام به ایران، دائماً با این اندیشه‌ها عرصه تعاملات اجتماعی را راهبری و فرایندها را طراحی می‌کردیم.

وی افزود: امروز به نظر می‌رسد جز از طریق تأملات عمیق و بنیادین در حوزه مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران نمی‌توانیم پاسخگوی مسئله‌های بغرنجی باشیم که امروز با آن مواجهیم و به حسب تفسیرهای متعددی که از این مسئله‌ها صورت می‌گیرد، گویا اجماعی پیرامون آن‌ها ایجاد نمی‌شود و ما ناچار با این مسئله‌ها دست و پنجه نرم می‌کنیم و این نشان از اهمیت ایده این همایش دارد. حکمرانی ظاهراً صرفاً از جنس تعامل‌ها یا ایده‌های فرارشته‌ای نیست؛ حکمرانی قرار است ناظر به وجه اداره انسانِ انسانی باشد که به بلوغی در دوره تاریخی اکنون رسیده و امکان کنترل بر آن نیست و دیگر با نگاه‌های مرسومی که در وجه دولتی یا اقتصاد بازاری وجود داشته، گویا نمی‌توانیم از پس مسئله‌هایمان بربیاییم. این همایش قرار است بدون بسنده کردن به کلیات یا پرهیز از مواجهه‌های انتقادی، به مسئله‌های الهیاتی و حکمرانی در ایران بپردازد.

دبیر علمی همایش در ادامه با اشاره به روند شکل‌گیری ایده همایش گفت: اساساً تولید علم از طریق کارهای کتابخانه‌ای یا محیط‌های بسته آکادمیک نیست و این مسئله مهمی است که پیرامونش می‌شود ساعت‌ها صحبت کرد، ولی به حسب جمع‌بندی که ما به آن رسیدیم، در این همایش قرار است قدری از آن فضاها فاصله بگیریم و به مسائل عینی حوزه الهیات حکمرانی نزدیک شویم. این قرابت و دسترسی به این ابعاد نیاز به فضای مسئله‌گردانی دارد تا بتوانیم در مواجهه با فضاهایی که امکان مطالعات تجربی و عمیق‌تر را به ما می‌دهد، مسائل الهیاتی حکمرانی را در ایران دنبال کنیم. به همین خاطر در کنار فراخوان مقالات که از امروز شروع خواهد شد و ما امروز را به عنوان روز شروع تکاپوها، تلاش‌ها و پیگیری‌های مضاعف نسبت به محتوای همایش خواهیم داشت، علاوه بر بحث مقالات و کتاب ترجمه، قرار است مصاحبه‌های عمیقی از کارگزاران و کسانی که تجربه حکمرانی و دانشی در حوزه الهیات دارند انجام بگیرد و از طریق این مصاحبه‌های عمیق صورت‌بندی خوبی نسبت به مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران داشته باشیم.

وی ادامه داد: علاوه بر آن، تحلیل لایه‌های الهیاتی تجربه‌های دولت‌های جمهوری اسلامی در دستور کار ما قرار دارد. جدای از این، تحلیل الهیاتی نهادهای صدساله اخیر ایران مانند بانک، دانشگاه، شهرسازی و مجلس نیز مورد توجه است؛ ما نهادهایی داریم که در صد ساله اخیر ایران به حسب اثر مدرن شدن ایران ساخته شده‌اند و تحلیل و واکاوی الهیاتی این نهادهای یکصد ساله اخیر، تجربه‌های ما را عمیق‌تر نشان می‌دهد که چه مسیری را رفته‌ایم و در این مسیر به چه نتایج مثبت یا منفی دست پیدا کرده‌ایم. این نیز از جمله خروجی‌های ما خواهد بود. همچنین از آنجا که خود حکمرانی و در لایه پیچیده‌ترش مسائل الهیاتی حکمرانی جزو مسائل بغرنج قلمداد می‌شود، نیاز است حوزه فهم و تفسیری که پیرامون این مسئله وجود دارد نیز مصاحبه‌هایی انجام بگیرد تا بتوانیم ذهن نخبگان را در این عرصه‌ها به هم نزدیک کنیم یا دست‌کم به سویه‌هایی که نیاز به مطالعات جدی‌تر و مواجهه‌های عمیق‌تر دارند برسیم.

امامی تصریح کرد: در همایش نخست، مسئله اصلی‌تری که روی میز است، مسئله‌گردانی است؛ اساساً به مسئله‌های الهیاتی حکمرانی در ایران دست پیدا کنیم و التفات بدهیم. به خیلی از عزیزانی که به دنبال حل و فصل یا مطالعه حوزه حکمرانی هستند، این التفات را بدهیم که گویا قبل از رسیدن به نتیجه نمی‌خواهیم اعلام کنیم، ولی فرضیه ما این است که ما در لایه‌های عمیق‌تر حکمرانی مسئله‌های پیچیده‌ای داریم که چون به آن‌ها اعتقاد و توجه لازم نداریم، از پس مسئله‌های حکمرانی برنمی‌آییم. این فرضیه‌ای است که در همایش داریم و به امید خدا قرار است آن را دنبال کنیم.

دبیر علمی همایش در پایان گفت: تاریخ ارسال چکیده مقالات همان‌گونه که در پوستر آمده تا بیست و نهم اسفند ۱۴۰۵ خواهد بود، ارسال خود مقالات سی و یکم تیرماه ۱۴۰۶ و برگزاری همایش مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران آبان‌ماه ۱۴۰۶ خواهد بود. سایت این همایش به نشانی http://Tig.isca.ac.ir  می باشد.

حجت الاسلام و المسلمین سبحانی در پاسخ به خبرنگار شفقنا:  کارگزاران جمهوری اسلامی ضلع سوم همایش هستند

رئیس همایش مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، در پاسخ به پرسش خبرنگار شفقنا درباره نسبت کار نظری این همایش با مسائل میدانی و عینی مدیریت کشور گفت: کار ما نظری است، اما اعتقاد داریم کار نظری ما درست در میدان اتفاق می‌افتد. همانگونه که در  پوستر می‌بینیم، موضوع مطالعات ما مسئله‌های روی میز مدیریت کشور است. نهایتاً تا الان به این مسئله‌ها به صورت روزمره و موردی نگاه شده است و ما قرار است این مسئله‌ها را از یک لایه عمیق‌تری مطالعه کنیم.

وی افزود: فکر می‌کنیم فرهنگ‌سازی و حتی اصلاح عملی از همین‌جا شروع می‌شود. مثلاً فرض کنید ما در حوزه خصوصی و عمومی در ایران با مشکل جدی مواجهیم؛ در مسئله مالکیت خصوصی، بحث رسانه‌ها و نحوه مواجهه با آن، یا مسئله آزادی در کشور. این‌ها مسئله‌های بزرگ حکمرانی در ایران است و اگر نگاه درست الهیاتی به این‌ها داشته باشیم، اصلاً در سمت حل این‌ها می‌خواهیم برویم. ما معتقدیم راه‌حل بسیاری از این‌ها باید از این لایه شروع شود. چون نگاهمان به عینیت و مسئله‌های عینی است.

سبحانی تصریح کرد: باز دوباره تأکید می‌کنم قرار نیست فقط دانشگاهیان یا حوزویان در میدان بیایند؛ یک ضلع سوم ما کارگزاران هستند. قرار است تجربه کارگزاران جمهوری اسلامی به نقد و بررسی گرفته شود و آن‌ها در مسابقات و رویدادها شرکت کنند و ایده‌های خودشان را بگویند. اگر ایده‌ای که در همایش داریم شکل بگیرد که به نظرم ایده تازه‌ای است، برای پیشبرد و مدیریت همایش قدم‌به‌قدم جلو می‌رویم؛ هم مسئله‌شناسی می‌کنیم، هم آسیب‌شناسی می‌کنیم و هم راه‌حل ارائه می‌دهیم و در رویدادهای مکرری که اتفاق می‌افتد فرهنگ‌سازی صورت می‌گیرد. یعنی قرار است کارگزاران جمهوری اسلامی یک ضلع این همایش باشند؛ آن‌ها بیایند هم بگویند، هم بشنوند، هم طرح ایده کنند و هم نقد شوند. بنابراین پرونده‌های عینی و میدانی ما در همایش قدم‌به‌قدم مورد بازخوانی، بازسازی و فرهنگ‌سازی قرار می‌گیرد.

اشتراک این مقاله

آخرین اخبار