زمان انتشار : ۵ دی ,۱۳۹۹ | ساعت : ۱۹:۰۹ | کد خبر : 208824 |

شفقناقم- مصحف، کتاب حضرت فاطمه علیهاالسلام است که آن حضرت از جبرئیل دریافت نموده، سپس آن را بر امیر المومنین علیه السلام املا کرده است. نام مصحف اختصاص به قرآن کریم نداشته و هر مجموعه نگاشته اى را شامل مى شود.[۱]کاربرد بسیار این واژه براى قرآن کریم پس از قرن اول هجرى، باعث شد از این نام، قرآن به ذهن متبادر شود.[۲]از این رو، مصحف فاطمه زهرا علیهاالسلام، کتاب قرآن نیست.

از این کتاب در روایات اهل بیت علیهم السلام و در منابع شیعى یاد شده[۳]که شمارى از این روایات داراى اسناد معتبر هستند. در اصل وجود این کتاب، تردیدى نیست. در روایت موثق ابو عبیده از امام صادق علیه السلام در باره این کتاب چنین آمده است: «پس از رسول اللّه  صلى الله علیه و آله، حضرت فاطمه علیهاالسلام ۷۵ روز عمر کرد و چون اندوه شدیدى در فراق پیامبر داشت، جبرئیل نزد وى آمد و او را گرامىى داشت و تسلّى مى داد و از پدرش و جایگاه وى و نیز [از همه]آنچه پس از آن حضرت علیهاالسلام در نسل وى خواهد بود، خبر مى داد. مجموع این سخنان که امیرالمومنین علیه السلام آنها را نوشته، «مصحف فاطمه علیهاالسلام» است.[۴]

روایات مربوط به مصحف، نشان دهنده محدَّثه بودن آن حضرت و جایگاه و جلالت ویژه ایشان نزد خداوند هستند، تا آنجا که فرشتگان با آن حضرت سخن گفتند و مصحف ایشان، ثمره همین گفتگوهاست.

املاى محتواى این کتاب در روایات، از سوى خداوند، به واسطه فرشته اى که همان جبرئیل است انجام مى شد. از این رو تفاوت، عبارت ها در روایات از املا کننده مطالب این کتاب، موجب تعارض در محتواى روایات نیست.[۵]تعبیر از جبرئیل با عنوان «رسول اللّه » در یک روایت، برخى را بر این تصور داشته که این کتاب، املاى پیامبر صلى الله علیه و آله بوده است.[۶]چنان که این استدلال که نزول جبرئیلل بر کسى، ملازم با نبوت او خواهد بود، برخى دیگر را نیز به این تصور وا داشته است.[۷]اما آنچه در هر دو دلیل خدشه مى کند آن است که هم در قرآن و هم در تعبیرهاى دیگر، «رسول» به جبرئیل هم اطلاقق شده است. چنان که جبرئیل نیز غیر انبیا هم آمده است. از این رو، در این روایت، به قرینه بسیارى دیگر از روایات، مراد از «رسول اللّه »، جبرئیل علیه السلام است. اگر چه در برخى روایات هم این گونه بیانن شده که جبرئیل با صداى رسول خدا صلى الله علیه و آله سخن مى گفت تا نوعى التیام براى حضرت فاطمه علیهاالسلام باشد. البته ممکن است مراد از «رسول اللّه » در آن روایت نیز «صداى رسول خدا صلى الله علیه و آله» بوده است.

اما دلیل دوم هم دلالتى ندارد ؛ چه اینکه نزول جبرئیل علیه السلام با نبوتِ شخص ملازمه اى ندارد. ادله نازل نشدن جبرئیل پس از پیامبر صلى الله علیه و آله، ناظر به این معنا هستند که نزول وى براى یک تشریع جدید دیگر انجام نخواهد شد.[۸]این نکته در بحث محدَّثه بودن حضرت فاطمه علیهاالسلام نیز تبیین شد.

از سوى دیگر، همه روایات مربوط به مصحف و نیز همه عالمان شیعه، نگارنده مصحف را امیر المومنین علیه السلام دانسته اند.[۹]در برخى روایات، حجم این کتاب، سه برابر قرآن ذکر شده است ؛ با این تصریح که هیچ چیزى از قرآن در آن نیست.[۱۰]

اما در محتواى مصحف، با توجه به اینکه به دست کسى نرسیده و تنها در اختیار امامان علیهم السلام است، اختلاف شده است. مضمون هاى این مصحف در روایات این گونه گزارش شده اند:

۱. حقایقى چون جایگاه پیامبر صلى الله علیه و آله و فرزندان حضرت زهرا علیهاالسلام[۱۱]بیان رویدادهاى آینده[۱۲]یاد پیامبران و اوصیاى آنان[۱۳]نام پادشاهان و حاکمان تا قیامت[۱۴]تا آنجا که برخى امامان خبر دادن هاى خود از آینده را به این مصحف مستند کرده اند.[۱۵]

۲. برخى افراد، محتواى مصحف را امثال و حکم، مواعظ، عبرت ها، اخبار و نوادر دانسته اند، ولى در هیچ یک از روایات سخنى از این موضوعات نیامده است.[۱۶]

۳.برخى کسان احکام شرعى، آداب و اخلاق و اتفاق ها و حوادث آینده را مضمون مصحف دانسته اند،[۱۷]اما روایتى به صراحت وجود احکام و حلال و حرام را در این مصحف نفى کرده است.[۱۸]در روایت ۱۲۵ از امام صادق علیه السلام در باره جفر ابیض[۱۹]و محتویات آن از که چندین کتاب، ازجمله مصحف فاطمه علیهاالسلام، نام برده است. در پى نام مصحف، امام علیه السلام تصریح کرده که هیچچ چیز از قرآن در آن نیست و سپس تصریح شده که «در آن مطالبى هست که مردم را به ما نیازمند مى کند، ولى ما به کسى نیازى نداریم». کسانى ضمیر اشاره را به مصحف بازگردانده اند و وصف محتواى آنن دانسته اند. اما در ظاهر ضمیر اشاره، به جفر ابیض باز مى گردد.[۲۰]جفر در واقع نام بقچه اى بوده که این کتاب ها در آن جمع شده است.

۴. در روایت ۱۲۶ به نقل از امام صادق علیه السلام این گونه آمده که وصیت فاطمه علیهاالسلام، در مصحف آمده است. به نظر مى رسد اشتمال مصحف بر وصیت آن حضرت، مانعى نداشته باشد ؛ اما با سیاق مصحف سازگار نیست. از این رو، شاید وصیت هاى جبرئیل به حضرت فاطمه علیهاالسلام در باره فرزندان ایشان و آنچه براى آنها پیش خواهد آمد، مورد نظر باشد.[۲۱]

چنان که اشاره شد، در مصحف فاطمه علیهاالسلام کلمه اى از قرآن ذکر نشده است. در روایاتى به این مضمون تصریح شده است.[۲۲]

بنابر این، آنچه در برخى از گزارش ها آمده که در مصحف فاطمه برخى از آیات قرآن به گونه اى دیگر آمده اند، فاقد اعتبار است[۲۳]، مانند: روایتى که محمّد بن سلیمان دیلمى از ابو بصیر نقل کرده و در آن گزارش شده است که امام صادق علیه السلام آیات اول و دوم سوره معارج را این گونه تلاوت کرد: «سأل سائل بعذابٍ واقعٍ للکافرین بولایه على لیس له دافع» و یادآور شده که در مصحف فاطمه علیهاالسلاماین گونه بوده است.[۲۴]برخى نیز با استناد به این روایت، بر آنند که مصحف فاطمه علیهاالسلاممشتمل بر آیات قرآن یا تفسیر آن بوده است. از این رو، روایاتى که وجود قرآن در مصحف را نفى مى کنند، براىى جلوگیرى از آن هستند که مصحف به عنوان کتابى که خداوند وحى کرده، متمم قرآن تلقى نشود و وجود مطالبِ افزون بر قرآن را در آن نفى مى کنند.[۲۵]

این روایت با اسناد گوناگون نقل شده، که در همه این نقل ها که سندهایى شبیه هم دارند، راوى خبر، محمّد بن سلیمان دیلمى است که گاه بصرى و گاه نصرى خوانده شده است[۲۶]و رجالیان با قاطعیت او را ضعیف و غالىِ مطرود دانسته اند. از این رو، نقل او پذیرفتنى نیست.[۲۷]افزون تر اینکه، این روایت با روایاتى که به صراحت وجود قرآن در مصحف فاطمه علیهاالسلام را نفى مى کنند در تعارض است.

مصحف فاطمه علیهاالسلام، بر اساس روایات به عنوان میراث امامت، نزد امامان علیهم السلام باقى است و از امامى به امام دیگر به ارث مى رسد.[۲۸]بلکه در برخى روایات، همراه داشتن مصحف فاطمه علیهاالسلام یکى از نشانه هاى امامت شمرده شده است.[۲۹]

پی نوشت:

[۱]. العین : ج ۳ ص۱۲۰ ، الصحاح : ج ۴ ص ۱۳۸۴ ، لسان العرب : ج ۹ ص ۱۸۶

[۲]. حقیقه الجفر : ص ۸۶ .

[۳]. ر . ک : بحار الأنوار : ج ۲۶ ص ۱۸ ـ ۴۹ .

[۴]. ر . ک : ص ۱۵۱ ح ۱۱۵ .

[۵]. حقیقه المصحف : ص ۸۴ .

[۶]. سیره الأئمه الاثنى عشر : ج ۱ ص ۹۷ ـ ۹۶ .

[۷]. کتاب على علیه السلام : ص ۱۰۹ .

[۸]. ر . ک : أوائل المقالات : ص ۶۸ و ۶۹ ، تصحیح الاعتقادات : ص ۱۲۲ ـ ۱۲۰ .

[۹]. حقیقه الجفر : ص ۹۴ .

[۱۰]. ر . ک : ص ۱۵۹ ح ۱۲۳ و ص ۱۶۱ ح ۱۲۴ .

[۱۱]. الکافى : ج ۱ ص ۲۴۱ ح ۶ ، بصائر الدرجات : ص ۱۷۴ ح ۷ .

[۱۲]. ر . ک : ص ۱۵۱ ح ۱۱۵ .

[۱۳]. ر . ک : ص ۱۵۳ ح ۱۱۷ .

[۱۴]. ر . ک : ص ۱۵۷ ح ۱۱۹ .

[۱۵]. براى نمونه ر . ک : ص ۱۵۳ ح ۱۱۶ .

[۱۶]. حوار مع فضل اللّه  حول الزهراء : ص ۱۷۲ .

[۱۷]. سیره الأئمه الاثنى عشر : ص۹۶ ـ ۹۷ .

[۱۸]. ر . ک : أعیان الشیعه : ج ۱ ص ۳۵۸ .

[۱۹]. پوست بزغاله سفید .

[۲۰]. مرآه العقول : ج ۳ ص ۵۷ ، مأساه الزهراء : ج ۱ ص ۱۰۹ ، حقیقه الجفر : ص ۸۸ و ۸۹ .

[۲۱]. مرآه العقول : ج ۳ ص ۵۸ .

[۲۲]. ر . ک : ص ۱۵۹ ح ۱۲۲ و ۱۲۳ .

[۲۳]. ر . ک : دانش نامه فاطمى : ج ۳ ص ۷۶ .

[۲۴]. الکافى : ج ۸ ص ۵۷ ، تأویل آلایات : ج ۲ ص ۷۲۳ ، بحار الأنوار : ج ۳۷ ص ۱۷۶ .

[۲۵]. میراث مکتوب شیعه : ص ۴۵ .

[۲۶]. ر . ک : نقد الرجال : ج ۴ ص ۲۲۱ ، معجم رجال الحدیث : ج ۱۷ ص ۱۳۷ ـ ۱۳۵ .

[۲۷]. ر . ک : رجال النجاشى : ص ۳۶۵ ، رجال ابن الغضائرى : ص ۹۱ ، رجال الطوسى : ص ۳۴۳ .

[۲۸]. بحار الأنوار : ج ۲۶ ص ۴۷ .

[۲۹]. ر . ک : بصائر الدرجات : ص ۱۷۳ و ۱۸۱ .

منبع: حدیث نت

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *